Historia i rola pieniądza

Wyobraźmy sobie taką sytuację. Ktoś ma kupić towar, który kosztuje sto złotych. Ma do wyboru: w jednej kieszeni banknot o nominale stu złotych, natomiast w drugiej złotą monetę także o nominale stu złotych. Zapłaci, monetą czy banknotem? Jeżeli się chwilę zastanowi, zapłaci banknotem, a monetę ze szlachetnego kruszcu zatrzyma. W tym momencie możemy już pojąć jedno z najważniejszych praw teorii obiegu pieniądza znane jako prawo Kopernika albo Kopernika-Greshama.

Prawo to głosi, że pieniądz „gorszy” wypiera z obiegu pieniądz „lepszy”. Czym jest pieniądz „lepszy” albo „gorszy”? Najbardziej ogólna odpowiedź brzmi: pieniądz „lepszy” jest na rynku wartościowszy. A więc poszukiwany. Wspomniana wyżej złota moneta, mimo że ma nominał stu złotych, jest wartościowsza od stuzłotowego banknotu. Bo czym jest banknot? To kawałek papieru. Chińczycy, którzy jako pierwsi w dziejach wyemitowali banknoty, nazywali je „fruwającymi pieniędzmi”, a więc mało wartościową formą pieniądza, która nie stawia oporu nawet wiatrowi. To raczej forma zastępcza pieniądza, tego mocnego, wykonanego ze złota, solidnego i ciężkiego, którego wartość czuje się po włożeniu do kieszeni. Bo wartość banknotu jest umowna – emitent umieścił na nim napis, który jest swego rodzaju umową z jego użytkownikiem, informuje, że za ten kawałek papieru może zapłacić za usługę lub towar, tyle a tyle. A wartość banknotu to faktycznie koszt papieru, z którego został wykonany plus koszt druku. Co innego złoto – jest to kruszec, który zawsze będzie wartościowy. Nawet podczas różnych zawirowań, dziejowych – kryzysu czy wojny. Społeczeństwo samo wyczuwa, co jest najwartościowsze i w takich sytuacjach stara się pozbyć tracących na wartości banknotów, kupując złoto, srebro albo pożądane na rynku towary. Bo czym jest pieniądz? Platon nazywał pieniądzem każdą rzecz, która jest dla nas użyteczna. Co zaś nie jest użyteczne, nie może być pieniądzem. Bo źródłem powstania pieniądza był handel. Rzymski prawnik Juliusz Paulus pisał: Kupno i sprzedaż wzięły swój początek z wymiany. Dawniej bowiem nie było monet i nie używano terminu „towar” i „cena”. Każdy natomiast, stosownie do okoliczności zamieniał rzeczy nieprzydatne na przydatne.

Co zatem było użyteczne dla Greków, zanim zaczęli posługiwać się monetami? Homer w „Iliadzie” pisał o siekierach, które „Achilles, aby nowy dać widok gromadzie / Dziesięć siekier dwusiecznych, dziesięć prostych kładzie. / Od czyjego – rzekł – będzie ptak raniony grotu, / Ten siekiery dwusieczne weźmie do namiotu / Kto, chybiwszy gołębia, dotknie uwiązanie / Jako mniej zręczny, proste siekiery dostanie”. Skąd wiadomo, że siekiery były traktowane jako forma pieniężna? Otóż, bardzo często przedmioty uznawane za pieniądz w okresie przedmonetarnym, dostawały się w formie grafiki na monety. Z greckich wysp Tenedos znane są monety z wizerunkiem siekier i to jest jeden z dowodów. Inny pochodzi z Chin. Tam od II tysiąclecia przed Chrystusem posługiwano się pieniądzem przed monetarnym w postaci noży, siekier, łopat itp., które w formie graficznej przedostały się na monety w wiekach późniejszych. Wróćmy jednak do Europy, do starożytnej Grecji i Homera. Ten w innym miejscu „Iliady” pisał: „…trójnóg dostanie szermierz najpierw w tym boju / Dwunastu wołów cenny, a w nagrodę znoju / Dziewicę wartą cztery woły, kto ulegnie…”. Zaiste, dziwne pojęcie wartości mieli ci starożytni Grecy… Faktycznie, wizerunki wołów były umieszczane na jednych z pierwszych monet rzymskich. Zresztą nie tylko w basenie Morza Śródziemnego woły stanowiły wartość – na terenach zamieszkałych przez Słowian, w źródłach pochodzących z XI do XIII wieku, znane jest określenie „scotus”, czyli skojec. Zwrot ten oznaczał zarówno skarbiec jak i bydło – np. w języku rosyjskim zwrot „skatina”, czyli „bydło”, jest uznawane za wulgaryzm wobec innej osoby. Ludność słowiańska, także z terenów Polski, płaciła panującemu podatek w wołach zwany „nazarzem”.

Według źródeł, w okresie wczesnego średniowiecza ludność słowiańska uważała za pieniądze np. płaty lniane, stąd przyjęte określenie „płacić”. Kupiec żydowski Ibrahim ibn Jakub, ten sam, który scharakteryzował państwo Mieszka I, pisał, jak to w kraju Bojema (czyli w Czechach) „wyrabia się lekkie chusteczki o cienkiej tkaninie na kształt siatki, za które nabywa się zboże, mąkę, złoto, srebro i wszelkie przedmioty”. Adam z Bremy piszący w drugiej połowie XI w. podawał: „Prusowie za nic mają złoto, srebro, a żądają od kupców płócien lnianych oferując w zamian futra”. Arabski kronikarz Abu Hamid al Andalusi al Garnati, kiedy charakteryzował Ruś, pisał: „Za każdą skórkę wiewiórek i kun można kupić bochenek znakomitego chleba”. Tak więc handel wymienny, czyli „towar za towar” był na porządku dziennym. Tą formą posługiwano się także w innych częściach świata, w niektórych przetrwała do dzisiaj. Marco Polo w „Opisaniu świata” wspominał o muszlach kauri, którymi posługiwała się ludność w Chinach. Te drobne muszelki były formą pieniądza także w Afryce, Indiach i na Oceanii. W Melanezji ludność posługiwała się zębami psów, świńskimi ogonami lub muszlami. Wszystko razem wiązano w jedną całość i czasami długość tych „pieniędzy” dochodziła do kilkunastu metrów. Tę formę nazywano „świńskimi pieniędzmi” bowiem najczęściej kupowano za nie świnie albo narzeczone. Natomiast na wyspie Yap na Oceanii płacono … kamieniami młyńskimi, których średnica dochodziła nawet do 2 metrów. Jak płacono? Kamienie leżały jeden na drugim na terenie właściciela, a w razie konieczności przenoszono je do kontrahenta i tak wyglądała zapłata. Swoistym „pieniądzem” na Wyspach Salomona były ludzkie czaszki, specjalnie przygotowane. Były to pozostałości wrogów, którzy zginęli w potyczkach. „Bogactwo” zatem zależało od liczby uśmierconych przez wojownika.

Nie wiadomo czy pomiędzy pieniądzem przedmonetarnym i monetarnym był element pośredni. Niektórzy wskazują na tzw. pieniądz sztabkowy. Mogły to być kawałki metalu od nieforemnych do ładnie wykończonych rożnów. Te ostatnie były znane starożytnym Grekom. O nich wspomina Plutarch: „Pierwotnie było zapewne tak, iż jako pieniądza używano żelaznych, czasem spiżowych rożnów. Stąd jeszcze dzisiaj pewne drobne monety nazywamy obolami, a drachmę garścią, czyli tyle, ile obejmowała dłoń”. Rozwijając myśl Plutarcha, Heraklit z Pontu pisał: „ Jako pierwszy ze wszystkich ludzi wybijał na Eginie Fejdon z Argos. Ponieważ rożny wtedy obejmowały garść, to jest drax, to my, chociaż już nie wypełniamy garści tymi obolami, mówimy o drachmie, że powstała od draxathoi czyli „trzymać w garści”. I tak mamy wyjaśnienie dotyczące pochodzenia nazw waluty greckiej z okresu przed euro. W starożytnym Rzymie posługiwano się żelaznymi sztabkami ze stemplami, które gwarantowały wartość. Angielski pisarz Graham Greek w „Podróży bez map” wspomina o swoim pobycie na jednym z bazarów w Afryce Zachodniej. Tam „.. najbardziej używaną walutą stanowiły żeleźniaki. Były to kawałki żelaznej taśmy mniej więcej 14 cali – jak strzałki do gry; wierzchołki musiały być nieuszkodzone, a końcówki nie rozszczepione (równie dobry jak ząbkowanie krawędzi sposób zapewnienia, że waluta nie jest fałszywa). Mężczyźni przychodzili na targ, niosąc w węzełkach na głowie po kilkaset żeleźniaków”.

Sztabkowym pieniądzem posługiwano się w Szwecji w XVII i XVIII wieku. Były to sztaby miedzi, z których najcięższa, o nominale 10 dalerów, ważyła ponad 19 kg. Duński dyplomata Jakub Birchard w 1720 roku pisał: „Wielu nosi swoje pieniądze na plecach, inni na głowach, a większe sumy przewozi się wozami konnymi”. Szwedzkie „monety sztabkowe” były skutkiem niedoboru srebra w tym kraju. A w wyniku wojny z Danią, w której brała udział także Rzeczypospolita (tzw „potop szwedzki” w latach 1655 – 1660), Szwedzi musieli zapłacić Danii kontrybucję w wysokości równej 26 tysiącom kilogramów srebra. Nie mogąc zapewnić srebra, Szwecja zdecydowała się uiścić opłatę w miedzi, której cena była niebywale niska, dlatego wielkość pieniędzy była adekwatna do ich nominału.

Pieniądz sztabkowy miał cechy, które stanowiły pewną wyższą jakość od naturalnego. Był bardziej trwały, a więc można było dłużej się nim posługiwać. Był podzielny, co ułatwiało transakcje. Zajmował niewiele miejsca (casus szwedzkich sztabek miedzianych był wyjątkiem), a więc można było go przewozić na dalsze odległości. W celu ograniczenia fałszerstw stosowano stemple, będące gwarantem wartości.

I to był kolejny krok ku pieniądzom monetarnym. A ich początek datuje się na ok. 550 r. przed Chrystusem. Odlewano je z elektronu, tj. stopu złota i srebra. Odlew miał kształt sporej fasoli, nie przypominał dzisiejszych monet, ale był już monetą w sensie nominału, wagi i znaku emitenta.

Mikołaj Kopernik, człowiek renesansu, zajmował się różnymi kwestiami. Problem „psucia pieniądza”, czyli puszczania w obieg pieniędzy mniej wartościowych, nie był zjawiskiem nowym. Można nawet uznać z całkowitą pewnością, że dotyczył całego okresu, w którym pieniądz – chodzi o pieniądz monetarny – funkcjonował. Od czasów starożytnych trwa spór na temat: co stanowi o wartości pieniądza? Nie wdając się w szczegóły – zwolennicy teorii, że o wartości pieniądza decyduje emitent, a więc państwo, władca itp. byli nazywani nominalistami. Inaczej uważali zwolennicy substancji, a więc kruszcu, z jakiego była ona wykonana. Im kruszec bardziej szlachetny, tym moneta była wartościowsza, a więc i system pieniężny bardziej stabilny. W Europie najbardziej powszechnym kruszcem szlachetnym były srebro i miedź. W Europie było mało złota, emisja złotych monet była raczej wyjątkiem niż regułą. Na srebrze opierała się konwencja reformy Karola Wielkiego, która była podstawą obiegu i emisji monet w średniowieczu. Podstawową jednostką był denar (denarius) wykonany ze srebra z dodatkiem miedzi. Ta niewielka moneta początkowo, w okresie wczesnego i środkowego średniowiecza, czyli do XII–XIII wieku, była przeznaczona do obiegu na lokalnym rynku. Teoretycznie oczywiście, gdyż we wczesnym średniowieczu dominował system barterowy, czyli wymiana towaru za towar. „Płacono” więc skórkami zwierząt, kruszcem w kawałkach, płatami lnianymi itp. Handel dalekosiężny oczywiście istniał, ale nie był prowadzony na wielką skalę. W rozliczeniach posługiwano się albo złotem, albo stosowano system bezgotówkowy, oparty na swego rodzaju czekach. Ale to dopiero wtedy, gdy powstał system bankowy, bazujący na faktoriach handlowych, rozlokowanych w różnych krajach. Cechą średniowiecznych państw były rozdrobnienia polityczne, np. w Polsce po śmierci Bolesława Krzywoustego w XIII w. każdy książę stawał na głowie, by emitować własną monetę. Nie można zapominać, że posiadanie własnej monety miało także, a wtedy może przede wszystkim, charakter polityczny, mniej zaś ekonomiczny. Oczywiście liczni emitenci, starali się na każdej emisji trochę podreperować własny budżet. Jednym ze sposobów był masowy proceder psucia monety. Polegał on na dodawaniu większej ilości miedzi zamiast srebra bez zmiany nominału. Książę co pewien czas dokonywał „wymiany monety”, czyli ściągał z rynku denary z większą zawartością srebra, by w ich miejsce wypuszczać denary z większa domieszką miedzi. O tym, że był to proceder masowy, świadczy jeden z XIII-wiecznych dokumentów, w którym występuje zwrot „per annum tertio”. Badacze nie są zgodni do końca, co ów zwrot oznacza: „co trzeci rok” czy może „trzy razy do roku”. Chodzi o liczbę wymiany monet. Jeżeli nawet odczyta się zwrot jako „co trzeci rok”, to i tak liczba dokonywanej wymiany była tak duża, że powodowała chaos na rynku pieniężnym. W Europie w XII i w XIII wieku zaczęły dominować „bracteaty”, których nazwa pochodząca od „bractea” – cienkich blaszek, z których wybijano jednostronne monety. Dlaczego jednostronne? Stemple służące do wybicia monety mogły uszkodzić drugą stronę i stać się mało czytelne dla użytkownika. Takie monety były kruche, łamliwe i często się niszczyły w czasie używania. Czasami celowo je łamano, by uzyskać mniejszą jednostkę wartości, liczoną na wagę. Chaos w obiegu pieniężnym był tak wielki, że rosło zapotrzebowanie na specjalistów, którzy mogli dokonywać stosownych przeliczników i wymiany. Na ziemiach polskich w XIII wieku tym procederem trudnili się przede wszystkim Żydzi. Mieli szczególne uważanie u księcia wielkopolskiego Mieszka III Starego. Liczba drobnych bracteatów z mennicy tego księcia była znaczna. Żydzi mieli prawo umieszczania na monetach w mennicy hebrajskich napisów wybijanych przez siebie, co było ewenementem na skalę całej Europy. Żydzi zajmowali się także bankowością, co było powszechnie stosowane w całej ówczesnej Europie. Początkowo taki „bank”, to była zwyczajna ława, którą ustawiano w dni targowe. Na ławie rozkładano wagi i monety z różnych części Europy. Łacińska nazwa ławy – banco dała początek nazwie instytucji. Jak to czasami bywało, podczas wymiany dochodziło do jakiejś sprzeczki, podczas której ławkę przewracano, pieniądze szybko zmieniały właściciela i bankier zostawał z niczym. Przewrócona ławka – banco rotta (bancarotta) sprawiała, że jej właściciel stawał się bankrutem.

Wymiany monet dawały księciu niewielki zysk na krótki czas. Poza tym był to zysk wątpliwy, gdyż słaby pieniądz krążący na rynku nie dawał możliwości inwestycyjnych. A takie pojawiły się w Europie w XIII wieku. Na ziemiach polskich pierwsi dostrzegli to książęta śląscy. Książę Henryk Brodaty już w pierwszej połowie XIII wieku zaczął emitować tzw. duże bracteaty, by mieć monetę potrzebną dla rynku nie tylko lokalnego. Jeszcze dalej poszli książęta głogowscy, a po nich pozostali w drugiej połowie XIII wieku, którzy zaczęli emitować kwartniki. Były to monety solidne, o dużej zawartości srebra, solidne i chętnie przyjmowane w rozliczeniach handlowych. To była zresztą przyczyna ich krótkiego obiegu, bo emitowano je na Śląsku przez ok. 50–60 lat, do lat 30. XIV wieku. Zostały one wyparte przez grosz praski, nazywany dzisiaj „dolarem Europy Środkowej”. Wycofanie z obiegu kwartników śląskich było obrazowym przykładem wystąpienia prawa Kopernika – kwartnik zniknęły z obiegu, bowiem ze względu na dużą zawartość w nich srebra, chowano je na gorsze czasy. W zamian pozostały grosze praskie, które zresztą zrobiły międzynarodową karierę na rynku finansowym Europy. Także król Polski Kazimierz III Wielki, przeprowadzając w Polsce dużą reformę pieniężną, w wyniku której wyemitowano grosze krakowskie, wzorował się na groszach praskich.

Mikołaj Kopernik, znany powszechnie jako wyraziciel heliocentrycznej budowy Układu Słonecznego, zajmował się wieloma dziedzinami wiedzy. Także ekonomią, a ściślej obiegiem pieniądza. Na zlecenie króla Zygmunta I Starego podjął się opracowania obiegu pieniężnego w Prusach Królewskich. Było to potrzebne dla gruntownego naprawienia systemu pieniężnego tej części ziem, które zostały przyłączone do Polski po zakończeniu wojny trzynastoletniej z Krzyżakami w 1466 roku, co było konsekwencją postanowień drugiego pokoju toruńskiego. Państwo krzyżackie od czasu klęski pod Grunwaldem przeżywało duże problemy ekonomiczne. Przed całkowitym załamaniem gospodarki, Krzyżacy próbowali ratować się nadmiernym fiskalizmem państwa. Przerzucali obciążenia finansowe na poddanych, nakładając na nich nowe podatki. Był to oczywiście proces samozagłady rządzących, bowiem rosło niezadowolenie poddanych i tak już nadmiernie obciążonych powinnościami wobec Zakonu. Jednocześnie braciszkowie wypuszczali w obieg „słabszą”, o mniejszej zawartości srebra, monetę, co dodatkowo uderzało w system gospodarczy i osłabiało państwo. Kiedy więc część ziem Zakonu, zwanych Prusami Królewskim, została przyłączona do Polski, władcy zależało, by naprawić sytuację gospodarczą odpowiednio do panującej w pozostałych częściach Polski. Stąd podjęto reformę obiegu pieniężnego w Prusach. Przedstawiony Stanom Pruskim i królowi w 1527 r. traktat nosił tytuł „Rozprawa o urządzeniu monety” („Monetae cudendae ratio”). W tym dziele Kopernik dał się poznać jako zwolennik substancjonalizmu. Moneta w ujęciu Kopernika stanowi miernik wartości (cena), środek cyrkulacji pieniężnej (pieniądz potrzebny do zapłaty za towar, który się nabywa) oraz środek tezauryzacji (jako skarb). Jeżeli w obiegu znajduje się pieniądz „dobry” i „gorszy”, ten ostatni wypiera „dobry”, społeczeństwo chowa bowiem wartościowszy na „gorsze czasy”. Dlatego Kopernik postulował, aby po wprowadzeniu nowej monety, jak najszybciej wycofać z obiegu pieniężnego stare, które „zaśmiecały” rynek. Kilkadziesiąt lat po Koperniku do podobnego wniosku doszedł w Anglii Thomas Gresham.

Teoria Kopernika, chociaż ekonomiczna, była oparta na psychice ludzkiej. Człowiek broni się przed pogorszeniem własnej egzystencji i szuka skutecznego rozwiązania. No, ale nie od dzisiaj wiadomo, że ekonomia to nie teorie matematyczne, a prawidła oparte na zachowaniu społecznym. Nawet słowo „ekonomia” wywodzi się z greckiego określenia „prawo domowe”, czyli określa zasady funkcjonowania gospodarki domowej.

A w niej najprostsze zasady są często najskuteczniejsze.

Andrzej Manasterski

Andrzej Manasterski – historyk, nauczyciel w Zespole Szkół Ekonomicznych Nr 2 we Wrocławiu przy ul Drukarskiej 50 w latach 1990-2010, autor szeregu publikacji naukowych i popularno-naukowych z zakresu historii (w tym trzech publikacji książkowych). Autor albumu Joachim Lelewel - Paralela historyczna Hiszpanii i Polski w wiekach XVI, XVII i XVIII. (wyd. WiS Poznań 2015, wydanej w wersji polskiej, angielskiej i hiszpańskiej), który znalazł się w zbiorach min. Hiszpańskiej Biblioteki Narodowej (Biblioteca Nacional de Espana) w Madrycie. Jest także autorem wystaw mobilnych poświęconych odzyskaniu niepodległości przez Polskę w 1918 roku, które były prezentowane w szkołach na Dolnym Śląsku, w Sejmie oraz w ośrodkach polonijnych w Stanach Zjednoczonych (w wersji polskiej i angielskiej). W 2015 r. odznaczony Medalem Niezłomni, przyznany przez NSZZ „Solidarność” za działalność podziemną w latach 80. XX wieku.